Geschiedenis en voorgeschiedenis

In 2016 is deel I verschenen van Geschiedenis en voorgeschiedenis van een hotel theater en een familie, geschreven door Th. Ruijs. De boekpresentatie vond plaats in de kleine kerkzaal van de Broedergemeente. Deze locatie is gekozen omdat het bedrijf in 1850 begonnen is vanuit de Broedergemeente. De geschiedschrijving in dit eerste deel gaat in op de jaren 1850 – 1939.

    

Wethouder Marcel Fluitman en Broedergemeente predikant Markus Gill nemen de eerste exemplaren van deel I van de geschiedenis en voorgeschiedenis van een hotel theater en een familie iin de kleine kerkzaal van de Broedergemeente n ontvangst.

 

De geschiedschrijving is in te zien op de volgende sites:

www.stichting-ruijs-archief.nl,,

www.geheugenvanzeist.nl,

www.zhg.nl

www.figi.nl

De negentiende eeuwse voorgangers van de Figi-familie Ruijs waren ondernemers die in Zeist – in die tijd al geen doorsnee dorp – ambachten uitoefenden als Zuckerbäcker, koekbakker en patissier.

Uniek aan dat negentiende eeuwse Zeist waren de hernhutters, de Duits sprekende leden van de van oorsprong uit Moravië afkomstige Broedergemeente die zich daar midden achttiende eeuw gevestigd hadden. Onder hen bevonden zich veel ambachtslieden die – zoals in 1850 de feitelijke grondlegger van Figi, koek- en banketbakker Traugott Wünsche – woonden en werkten op en rond de aan de oprijlaan van Slot Zeist aangelegde pleinen. Hun godsdienstbeleving en hun bedrijfsmatige activiteiten trokken internationale belangstelling en droegen in belangrijke mate bij aan de reputatie van het dorp.

Toen George Figi zich er in 1902 vestigde was Zeist het belangrijkste dorp in de Stichtse Lustwarande: het landschappelijke gebied tussen De Bilt en Rhenen waar ’s zomers kapitaalkrachtige families uit de regentenadel en geldaristocratie hun buitenplaatsen betrokken. Deze waren van hun leveranciers in de stad een kwaliteitsniveau gewend dat zij ook verwachtten wanneer zij op hun buitens waren. Dit als deftig bekend staande dorp – ook de Parel van de Stichtse Lustwarande genoemd – werd de bakermat van het huidige Hotel Theater Figi. In 1913 kwam de heer Theo Ruijs sr. en met hem zijn zuster mej. Corrie Ruijs in het bedrijf, dat vervolgens uitgroeide tot het hotel-restaurant met zijn concertzaal.

In de 165 jaar dat het bedrijf bestaat is Zeist – en Figi met Zeist – aanzienlijk veranderd. De historie van Zeist en de Zeister samenleving weerspiegelt zich dan ook in de geschiedenis van Figi – en daarmee ook in deze geschiedschrijving. Maar Figi heeft zich tegelijk ook vanuit zich zelf sterk ontwikkeld. Waren de eerste ondernemers – de kok en banketbakkers – vooral lokaal georiënteerd, met de realisatie van de lunchroom met terras op Het Rond positioneerde Figi zich regionaal en met de opening van het hotel en van het theater kreeg het bedrijf ook landelijk een sterke naam. Sindsdien is Figi bij gelegenheid het forum voor gebeurtenissen van nationale en soms ook internationale betekenis. Vele bekende Nederlanders en niet-Nederlanders zetten in de loop der jaren hun handtekening in Figi’s bewaard gebleven gastenboeken, daar vaak nog enkele persoonlijke woorden aan toevoegend. Zo schreef acteur Huub Stapel in het gastenboek: ‘’t mooie Zeist en ’t enthousiaste Figi met zijn ongelooflijk rijke historie. Dank’.

De geschiedschrijving behandelt in vijf delen de historie van Figi, waarbij tevens ingegaan wordt op de ruimtelijke en maatschappelijke omgeving van het bedrijf, het familiekarakter ervan en de familie zelf. De hoofdstukindeling van het totale werk is reeds in de hierna volgende inhoudsopgave opgenomen. In een apart deel zijn bijzondere projecten van Ruys’ Meubileerinrichting / Ruys Interieurs uit eind twintigste, begin eenentwintigste eeuw in beeld gebracht.

De delen II, III en IV zijn in concept al gereed en zullen nog dit jaar uitgebracht worden.

Bronnenmateriaal

Voor het aan deze publicatie ten grondslag liggende onderzoek zijn in de loop van vele jaren – het gaat hier om een vrijetijdsbesteding tussen hoofd- en andere functies door – diverse, in het laatste boekdeel te verantwoorden archieven geraadpleegd. Beeldmateriaal is, naast het vele dat in het eigen archief voorhanden is, beschikbaar gesteld door onder meer het Theater Instituut Nederland en door verschillende particulieren. Met veel dank wil ik in dit kader Pierre Rhoen noemen, gemeentearchivaris van Zeist en schrijver van een groot aantal historische publicaties over Zeist, die mij door de jaren heen steeds weer alle gelegenheid heeft gegeven om in de kluizen van het gemeentearchief relevante informatie te traceren. De zoeksites op internet hebben inmiddels de mogelijkheden om benutbare gegevens te vinden sterk vergemakkelijkt.

Bij het onderzoek benut bronnenmateriaal – boeken en n andere documentatie – is door de schrijver geschonken aan de stichting, waartoe de ANBI-positionering heeft bijgedragen.

Inventarisatie van het archief

Vermeldenswaard is in dit kader ook dat Brita Pilger – eveneens archivaris bij de gemeente Zeist – momenteel met veel enthousiasme de inventarisatie maakt van de inmiddels bij het gemeentearchief ondergebrachte, zeer omvangrijke archieven van Figi en Ruys (ruim 50 strekkende meter).

Begin 2016 worden de in de archiefkamer van Figi bewaarde archivalia geordend en overgebracht naar het gemeentearchief. Daarmee zullen de archieven van Ruys’ Meubileerinrichting (tot het moment van overlijden van Jan Ruijs, 2001) en van Hotel Theater Figi (voor zover deze niet door Figi zelf bewaard dienen te worden), in belangrijke mate bij genoemde archiefdiensten veilig gesteld.

Een voorlopige inventarisatie van het Figi-archief is te vinden op de website van het Geheugen van Zeist: www.geheugenvanzeist.nl.

De opbouw van de archieven

De archieven van Figi en Ruys zijn niet bewust als archieven gevormd. De kern van het inmiddels gevormde archief bestaat uit een aantal documentatieboeken, waarin door de jaren heen de actualiteit van de bedrijven is vastgelegd resp. uit de administratieve stukken die in de loop der jaren in de vele kelders, tussenverdiepingen en zolders van het bedrijf gedeponeerd waren. Het familiekarakter van de onderneming heeft voorkomen dat administratieve stukken en veelsoortig ander documentatiemateriaal in werd opgeruimd. Sinds de jaren zeventig is het grootste deel van het archiefmateriaal door familieleden getraceerd en vanuit hun vindplaatsen voor gerichte bewaring bijeengebracht resp. naar archiefbewaarplaatsen overgebracht. Een gedeelte, waaronder de particulier bijgehouden documentatie boeken, is nog in familiebezit. Om de archivalia voor de toekomst te behouden, is in 1985 de archiefstichting opgericht. Deze stichting is deels eigenaar, deels beheerder van een groot deel van de archieven. Ook wordt de collectie actief uitgebreid door aankopen en schenkingen. Zo is onlangs door de dochter van de heer Crommelin het programma- en handtekeningenboek aan de stichting geschonken uit de jaren twintig, toen haar vader eerst in de Nieuwe Sociëteit en nadien in de Concertzaal Figi concerten organiseerde.

Het archief is opgebouwd uit zes bestanddelen:

  • Het archief van Hotel Theater Figi in Zeist

De collectie theateraffiches is uniek. Deze is in bewaring ondergebracht bij het Theater Instituut Nederland, waar zij 10% van de vooroorlogse affiches uitmaakt (zie het desbetreffend overzicht bij de bijgevoegde bruikleenovereenkomst – bijlage 5).

Een belangrijk deel van het bedrijfsarchief is in 1981 in bewaring gegeven aan het Rijksarchief in de provincie Utrecht (het huidig Utrechts Archief). In 1989 is door het Rijksarchief de Inventaris van de Archieven van de Ruijs’ Bedrijven te Zeist opgesteld. Dit betrof 20 meter in bewaring gegeven archivalia. Nadien is nog eenzelfde hoeveelheid archivalia aan de bewaargeving toegevoegd. Hier is van de zijde van de Stichting een voorlopige inventarisatie gemaakt. Inmiddels is de bij het Utrechts Archief in bruikleen gegeven stukken in bewaring gegeven aan het Gemeente archief van Zeist, omdat de toegankelijkheid ervan daardoor vergroot werd.

Verder is documentatiemateriaal ondergebracht bij het Nederlands Filmmuseum in Amsterdam en het Katholiek Documentatie Centrum in Nijmegen. Ook is er relevant archiefmateriaal in bezit van familieleden Ruijs, waaronder een uitgebreide collectie documentatieboeken.

Het Figi-complex is in de jaren negentig volledig gesloopt en ter plaatse is een nieuw hotel-theatercomplex gebouwd. Het archief van Figi vanaf 1990 ligt nog ondergebracht in de archiefruimte van het hotel-theater.

Zowel tijdens de bouwkundige groei in de jaren twintig en dertig als bij de nieuwbouw van 1994 zijn eigentijdse beeldtalen ontwikkeld door respectievelijk het kunstenaarsechtpaar Visser-Düker en de kunstenaars van Ravage. Kunstobjecten van hen en andere kunstenaars die bij Figi betrokken zijn vormen ook onderdeel van het archief.

 

  • Het archief van Slot Zeist BV in Zeist

Sinds 1969 ligt de horeca-exploitatie van het in de jaren zestig gerestaureerde 17e eeuwse Slot Zeist bij een dochtervennootschap van Figi (Horeca Exploitatie Slot Zeist / Slot Zeist BV). In 2009 heeft deze vennootschap Slot Zeist grotendeels van de gemeente Zeist gehuurd. De archieven van deze vennootschap en documentatiemateriaal met betrekking tot evenementen in Slot Zeist zijn bewaard als onderdeel van het archief van Figi.

  • Het archief van Ruys Meubileerinrichting / Ruys Interieurs

Ruys’ meubileerinrichting is in 1925 ontstaan vanuit Figi, opgericht door een van de broers Ruijs. Het bedrijf is betrokken geweest bij veel prestigieuze restauratieprojecten, waaronder de paleizen Soestdijk, Noordeinde en Huis ten Bosch. De dossiers over de inrichting van de Koninklijke paleizen zijn in 2001 in bewaring gegeven aan het Koninklijk Huisarchief (bijlage 8). Andere projecten zijn onder meer de vergaderzaal van de Eerste Kamer der Staten Generaal, de troonzetels in de Ridderzaal, de Trêveszaal, de monumentale panden van de Hoge Raad en van de Raad van State, het Paleis op de Dam, Paleis Het Loo, het raadhuis van Hilversum, Het Huis ter Donck, de Koninklijke wachtkamers van de stations in Baarn en in Den Haag, de galarouwkoets van de Koninklijke familie, de Duitse en de Turkse Ambassades, het Louis Couperus Museum, het Hodsonhuis in Haarlem, enz. Het bedrijfsarchief van Ruys is behoudens de naar het Koninklijk Huisarchief overgebrachte dossiers van de Koninklijke paleizen ondergebracht bij het gemeentearchief of bevinden zich in de archiefruimte in Figi dan wel bij familieleden.

  • Documentatie van organisaties waarbij familieleden Ruijs betrokken waren.

De familie Ruijs is nu bijna 100 jaar betrokken bij Hotel Theater Figi. Vele jaren woonden en leefden de tien broers en zusters in het hotel-theater-complex en vandaar uit zij waren actief in de Zeister samenleving. Twee familieleden waren lange tijd wethouder va Zeist. Veel familieleden waren in en vanuit Zeist actief in een grote verscheidenheid van organisaties en verenigingen. Tijdkenmerkende archivalia van deze organisaties zijn bewaard gebleven.

  • Collectie betrekking hebbend op de familie Ruijs

De verwevenheid van de familie en de familiebedrijven Figi en Ruys’ Meubileerinrichting is groot. Een bijzondere omstandigheid is dat in de 100 jaar waarin de familie Ruijs in de leiding van de onderneming zit, er slechts sprake is van twee generaties. Ter toelichting: de oudste van de eerste generatie tien broers en zusters (die allen in Figi werkzaam geweest zijn) is geboren in 1884, de jongste van de tweede generatie 7 broers en zus Ruijs (idem) in 1955. De familiestukken zijn daardoor slechts een keer overgegaan c.q. zijn bijeengebleven en geven een beeld van een 19e en 20e eeuwse Utrechtse familie, die als collectief in Figi en in Zeist op allerlei terrein actief werd.

  • Collecties betrekking hebbend op aanverwante families

Dit betreft onder meer de familie Dunselman. De kok en banketbakker Hein Dunselman nam in 1899 een bestaande kok en banketbakkerszaak in Zeist over en werd in 1936 schoonvader van een der tien broers en zusters Ruijs. Ter illustratie is een beschrijving bijgevoegd van de familie Dunselman in het begin van de 20e eeuw.

De reeds gepubliceerde onderwerpen = hoofdstukken

De in de geschiedschrijving aan de orde komende onderwerpen zijn hoofdstukgewijs:

  1. 1850-1909 – Kok en banketbakker in het deftige dorp Zeist

Zeist en de herrnhutters

Traugott Wünsche, Brot- und Zuckerbäcker, koek- en banketbakker

Albert Kruijder, confiseur, cuisinier, pasteibakker

Een modieus en modern dorp

George Figi, kok en banketbakker

Concurrentie en continuïteit: Hein Dunselman, kok en banketbakker

  1. 1909-1917 – George Figi op Het Rond

Het Rond rond 1900

Banketbakkerij-theesalon-lunchroom Het Raadhuis

  1. 1917-1939 – Figi en Ruijs

De Figi-familie Ruijs

Huis van den eersten rang

De concurrentie

Een concertgebouw

Een winkelgalerij

Inrichting en installaties

  1. 1917-1939 – Bij Figi te gast

Groot hotel Figi

Wonen in een hotel

Figi-gasten: selecterend en geselecteerd

Congressen, vergaderingen, ontvangsten

De universiteitstad Utrecht, het vliegkamp Soesterberg

Slot Zeist

De taartjeswinkel van juffrouw Trees

Solistenconcerten en kamermuziekavonden

Toneel, opera, cabaret

Russisch ballet en Ausdruckstanz

 

De nog te publiceren onderwerpen = hoofdstukken

  1. 1917-1939 – Bij Figi te gast (vervolg)

Theater en muziek uit het Berlijn van de Weimar Republiek

Het Figi-publiek

Volksvoorstellingen en andere initiatieven

Wat zich zoal nog meer in Figi afspeelde

De film: zwijgend en sprekend

  1. 1939-1946 – De tweede wereldoorlog

Hoofdkwartier Veldleger

De meidagen van 1940

De jaren ’40-’45

Headquarters Netherlands District, Palliser Hotel

  1. 1946-1965 – Ontmoeten in Figi

Schaarste en wederopbouw

Het naoorlogse Zeist

Eisenhower, Greet Hofmans en andere gasten

Het Nederlandse theaterbestel en het theateraanbod van Figi

Gemeentelijk theaterbeleid

Samen naar de film … ja gezellig

Figi’s banketbakkerij

Maatschappelijk verantwoord, maatschappelijke betrokken

De familie in het bedrijf

Het Rond, representatief centrum van Zeist

  1. 1965-1994 – Een hoeveelheid uitdagingen

Generatiewisseling

Tegen de stroom in

Het gemeentebestuur als theaterexploitant

Het Rond verpaupert

Slot Zeist gerestaureerd

Te gast in Figi

De jaren ’80, begin jaren ’90, een reorganisatie, de zoveelste verbouwing

Ruys’ Meubileerinrichting: van Figi naar Bloemenheuvel

Sloop en nieuwbouw

De beeldkwaliteit van Het Rond

Figi nieuwe stijl: gebouw en inrichting

  1. 1994-heden – Gasten en evenementen / Figi en zijn omgeving

Het nieuwe Figi in woord en beeld

Premières en primeurs

Figi & Slot Zeist op radio en TV

Sportevenementen

Internationale betrekkingen

Maatschappelijk verantwoord ondernemen

Het Koninklijk Huis

Den Haag in Zeist

De congres- en vergadermarkt

Het hotel-restaurant

Slot Zeist

150.000 bezoekers: theater Figi

Professionele voorstellingen en uitvoeringen

Amateurpodiumkunsten en lokale evenementen

Filmtheater: bioscoop, filmhuis, filmliga

De Figi-organisatie

Innovaties

Allianties en processen

De economische dimensie

Figi in Nederland, op de Utrechtse Heuvelrug, op Het Rond in Zeist

Duurzaam ondernemerschap

De bedrijfsgeschiedenis van Ruys Interieurs is gedocumenteerd in: Slot Zeist en andere projecten van Jan Ruijs.

Deel I Geschiedenis en voorgeschiedenis van een hotel theater en een familie

Hier link op te nemen